Pháp luật


Nghề xiếc: Vinh quang và nước mắt

Nghề xiếc: Vinh quang và nước mắt. Dưới ánh đèn sân khấu, họ biến hóa kỳ ảo với những trò diễn xiếc tài tình, nhận được những tràng pháo tay tán thưởng và ánh mắt ngưỡng mộ của khán giả.

Tin liên quan

Dưới ánh đèn sân khấu, họ biến hóa kỳ ảo với những trò diễn xiếc tài tình, nhận được những tràng pháo tay tán thưởng và ánh mắt ngưỡng mộ của khán giả. Nhưng đằng sau vinh quang ấy, khi tấm màn nhung khép lại, có mấy người hiểu những nghệ sĩ xiếc phải đối mặt với bao thử thách. Để tồn tại được với nghề, họ phải đổ biết bao mồ hôi nước mắt, đặt cược mạng sống của mình vào những đêm diễn.

Kỳ 1: ĐÁNH ĐU SỐ PHẬN

Sàn tập đổ mồ hôi thì sàn diễn khỏi đổ máu, đó là tâm niệm của hầu hết các nghệ sĩ xiếc. Tuy nhiên, không một diễn viên xiếc nào lại tránh khỏi những rủi ro trên con đường hành nghề của mình. Có người bị tai nạn phải bỏ nghề hoặc chuyển nghề, còn chuyện trật tay, trật chân, bong gân, chảy máu xảy ra như cơm bữa. Nhưng tất cả những đau thương ấy không làm vơi đi niềm đam mê xiếc của các thế hệ diễn viên.

CHA TRUYỀN CON NỐI

Được thành lập cách đây gần 30 năm, hiện Đoàn xiếc TPHCM được sát nhập và trực thuộc Nhà hát nghệ thuật Phương Nam. Đoàn xiếc có hai đội Mặt Trời Đỏ và Bầu Trời Xanh, với trên 40 diễn viên ở mỗi đoàn biểu diễn đủ các thể loại: xiếc, ảo thuật, xiếc hài, xiếc thú... Nguồn diễn viên chủ yếu được tuyển dụng từ các bạn trẻ yêu thích và có năng khiếu xiếc từ 11 - 12 tuổi, sau đó được gửi đi đào tạo một thời gian tại Trường trung cấp nghệ thuật xiếc và tạp kỹ Việt Nam tại Hà Nội rồi về công tác tại đoàn. Số còn lại làm nghề theo kiểu “cha truyền con nối”.

Tại đoàn xiếc TPHCM có nhiều gia đình hai, ba thế hệ hoặc cả hai vợ chồng đều theo “gánh xiếc”. Trong đó có gia đình NSƯT Phi Vũ - Phó giám đốc Nhà hát nghệ thuật Phương Nam đã có ba đời gắn bó với nghề xiếc. Theo nghề từ năm 15 tuổi, NSƯT Phi Vũ gần như là người già nhất trong Đoàn xiếc TPHCM. Dù đã làm công tác quản lý, song với lòng yêu nghề, nghệ sĩ Phi Vũ vẫn bám trụ cùng anh em tập luyện hàng ngày để cống hiến cho người xem những tiết mục hấp dẫn. Không chỉ nghệ sĩ Phi Vũ theo nghề mà còn có 2 anh trai, 5 đứa cháu cũng đam mê xiếc như là cái nghiệp. Nghề diễn xiếc đã ăn sâu vào máu, chính vì vậy khi lập gia đình, vợ anh cũng là một nghệ sĩ xiếc. Ba mẹ vợ của anh là ông Nguyễn Văn Chín và bà Nguyễn Thị Lang từng là chủ gánh xiếc Độc Lập - gánh xiếc đầu tiên ở miền Nam - tiền thân của Đoàn xiếc Tuổi Trẻ và là Xiếc TPHCM ngày nay. Hiện trong đại gia đình này, các nghệ sĩ xiếc thuộc ba thế hệ vẫn ngày đêm miệt mài tập luyện và biểu diễn trên sân khấu.

Nghề xiếc: Vinh quang và nước mắt
Các tiết mục xiếc trên cao luôn nguy hiểm

NSƯT Phi Vũ cho biết: “Làm nghề hiện rất vất vả, đổ mồ hôi sôi nước mắt mà đồng tiền kiếm được lại càng khó. Nhưng dù khó đến mấy, chỉ cần đủ ăn chúng tôi cũng vẫn chung thủy với nghề”. Đứng trên cương vị là người quản lý, người nghệ sĩ xiếc đầu tiên của TPHCM được phong danh hiệu NSƯT, ông Vũ cho rằng việc tìm một diễn viên xiếc rất khó, bởi cũng là nghệ sĩ nhưng ca sĩ, diễn viên dễ nổi tiếng, dễ kiếm tiền, trong khi một nghệ sĩ xiếc muốn thành danh và thành công phải mất hàng năm trời trên sàn tập mà chế độ đãi ngộ không phù hợp nên nhiều người bỏ nghề hoặc chuyển qua nghề khác để kiếm sống. Vì thế, nhà nước cần có những ưu tiên cho xiếc để giữ nghề khỏi mai một.

Ngoài gia đình NSƯT Phi Vũ ở Đoàn xiếc TPHCM, làng xiếc còn là nơi gắn bó của các thành viên trong gia đình như gia đình chị Ngọc Thủy có ba chị em theo nghề, gia đình anh Ngọc Rạng có ba người em nối nghiệp, gia đình nghệ sĩ Thái Mạnh Hiển có thành viên bám trụ, gia đình ba thế hệ của nghệ sĩ Tạ Duy Hiển - Tạ Duy Nhẫn - Tạ Kiên, cặp vợ chồng - đôi bạn diễn ăn ý Hoàng An - Thu Hiệp... Đặc biệt, khi nhắc đến cặp vợ chồng Hoàng An - Thu Hiệp, nhiều người ấn tượng với tiết mục xiếc “Đu chồng đầu” đòi hỏi sự khéo léo, đồng điệu để thăng hoa. Cùng nhau tập luyện, hiểu nhau và đến với nhau, đây là cặp vợ chồng trẻ nên duyên từ tình yêu, niềm đam mê với xiếc. Vì sự đồng điệu đó, tiết mục “Đu chồng đầu” của vợ chồng Hoàng An - Thu Hiệp đã mang về những giải thưởng lớn tại các kỳ liên hoan xiếc quốc tế như: giải Gấu bạc tại Liên hoan xiếc Nikulin - Matxcơva, Nga năm 2012; giải Ngựa vàng Liên hoan xiếc quốc tế Almaty, Kazakhstan năm 2012; Huy chương bạc Liên hoan xiếc quốc tế Figueres, Tây Ban Nha năm 2013 và nhận lời mời chính thức tham gia Liên hoan xiếc quốc tế Monte Carlo năm 2014.

TỬ THẦN LUÔN RÌNH RẬP

Một đại diện cho sự thành công rực rỡ của xiếc Việt Nam chính là anh em nhà Giang Quốc Cơ - Giang Quốc Nghiệp. Có lẽ thể loại xiếc là hình thức giải trí chưa nhận được sự quan tâm nhiều từ khán giả trong nước, nhưng hai cái tên Quốc Cơ - Quốc Nghiệp khi xuất hiện trên đấu trường xiếc quốc tế đã trở thành đối thủ nặng ký của những nghệ sĩ xiếc chuyên nghiệp. Người anh là Giang Quốc Cơ SN 1984, vào nghề năm 1998. Người em Giang Quốc Nghiệp SN 1989, vào nghề năm 1999. Chỉ cách nhau một năm đặt chân vào làng xiếc nhưng hai anh em đã sớm trở thành đồng nghiệp, cặp nghệ sĩ phối hợp nhuần nhuyễn đến điêu luyện, làm nức lòng bao khán giả mộ điệu và giới chuyên môn.

Hai anh em hiện đang ngụ quận 6, TPHCM, sống trong một môi trường được xây dựng và ủng hộ nguồn nhiệt huyết từ chính cái nghề mà người ông, người cha của họ đã gắn bó. Ba đời làm xiếc nên từ trong máu của Quốc Cơ - Quốc Nghiệp, những giấc mơ thăng bằng, tung hứng đều trở thành hiện thực khi họ chỉ vừa 14 - 15 tuổi. Xuất thân không từ một diễn viên xiếc được đào tạo chuyên nghiệp nhưng nền tảng từ kỹ thuật của những vận động viên thể thao nhào lộn trước đó, cùng tố chất với bẩm sinh đã đưa hai anh em nghệ sĩ ra trước công chúng và tỏa sáng như những đại diện ưu tú của xiếc nước nhà. Cũng chính vì dành quá nhiều tình yêu cho xiếc, mà xiếc đã trở thành một người tình lý tưởng của họ. Say mê, dành hết thời gian, tâm trí cho xiếc đến mức trong cuộc sống hiện tại, hai anh em còn chưa đoái hoài nghĩ đến việc thành gia lập thất.

Nghề xiếc: Vinh quang và nước mắt
Tiết mục “Sức mạnh đôi tay” của anh em Giang Quốc Cơ - Giang Quốc Nghiệp làm rúng động xiếc thế giới

Mỗi khi nghĩ lại quá trình từ lúc tập tành làm xiếc cho đến ngày hôm nay, Quốc Cơ còn cảm nhận được sự kỳ diệu của nghệ thuật vì đã “hô biến” họ thành những con người của công chúng, có thể thỏa sức sống với đam mê. Nhưng việc gì cũng có cái giá của nó, để tận hưởng được ánh vinh quang ấy, đổi lại là cả một quá trình khổ luyện, lúc nào cũng có “tử thần” rình rập xung quanh. Nguy hiểm nhất phải kể đến tiết mục “Sức mạnh đôi tay” làm nên tên tuổi của anh em Quốc Cơ - Quốc Nghiệp. Bỏ ra tám năm trời hoàn thành tiết mục, cũng đằng đẵng ngần ấy năm vật lộn với những cú ngã, chấn thương nghiêm trọng. Có lần, hai anh em trong lúc tập luyện đã trượt ngã, đầu va đập mạnh vào bàn cứng khiến xương cổ gần như đôn lại, rút vào trong. Nhưng có lẽ duyên trời không cho phép những nhân tài hết duyên với xiếc nên anh em Quốc Cơ - Quốc Nghiệp đã hồi phục và trở lại sân khấu không chỉ bằng sức mạnh đôi tay mà còn bằng cả sức mạnh tinh thần.

Mỗi khi xem tiết mục “Sức mạnh đôi tay”, khán giả có những phút thót tim đến nghẹt thở vì pha tung hứng khó vượt mức bình thường, nhưng cũng có những giây phút thở phào nhẹ nhõm, rồi tiếng vỗ tay làm nức cả khán phòng. Cũng chính “Sức mạnh đôi tay” đã hai lần mang về cho Quốc Cơ - Quốc Nghiệp chiếc HCV tại Việt Nam (năm 2009 và 2010). HCB Liên đoàn xiếc quốc tế Trung Quốc, HCB Liên đoàn xiếc quốc tế Ý, HCB Liên đoàn xiếc quốc tế Nga. Gần đây nhất là năm 2013, hai anh em đã đoạt hai giải đặc biệt tại Liên đoàn xiếc lớn nhất thế giới. Có thể xem “Sức mạnh đôi tay” là tiết mục để đời của anh em nhà Cơ Nghiệp. Đúng như cái tên của họ, cơ nghiệp mà họ đang xây dựng không chỉ cống hiến cho bản thân, gia đình mà còn cho cả nghệ thuật xiếc trong nước, thế giới. Quốc Cơ cho biết: “Mỗi lần biểu diễn đều có cảm xúc khác nhau, nhưng đứng được trên sân khấu sánh tầm với các đối thủ mạnh như Trung Quốc, Nga... đều là những kỷ niệm giá trị, giúp mình cảm thấy tự hào, hãnh diện”.

Nghề xiếc: Vinh quang và nước mắt

Trong khi đó, diễn viên xiếc Mỹ Hạnh, 38 tuổi - một người có gần 20 năm trong nghề kể, tai nạn nặng nhất mà chị gặp phải là vào năm 1996, khi tham gia tiết mục đu dây dọc, chị rơi từ trên nóc rạp có độ cao khoảng 11 - 12m xuống sàn bất tỉnh. Vụ tai nạn này làm chị nứt xương chậu, nghỉ diễn ở nhà nằm bất động hơn nửa năm trời, dù lúc đó chị là diễn viên đầy triển vọng tuổi 19. Khi dần hồi phục, chị bắt đầu tập luyện trở lại như một đứa trẻ. Còn những tai nạn nho nhỏ như bong gân tay, chân hoặc khi diễn xong, vào hậu trường cởi giày ra thấy khớp ngón chân quẹo ba khúc ba nơi thì gặp hoài. Những khó khăn, vất vả đó đã tôi luyện nên một cô diễn viên xiếc duyên dáng và đầy bản lĩnh trên sân khấu để sau này, mỗi khi đang diễn mà gặp sự cố, chị cắn răng chịu đau để làm yên lòng khán giả. Từ khi lập gia đình và có hai cô con gái, Mỹ Hạnh không tham gia xiếc uốn dẻo nữa mà chuyển sang các tiết mục khác phù hợp hơn. Hiện Mỹ Hạnh vẫn đi biểu diễn thường xuyên, hằng năm còn đi nước ngoài lưu diễn. Những chiếc huy chương được nhận gần đây như: HCV liên hoan ảo thuật toàn quốc năm 2013, HCB liên hoan xiếc quốc tế 2012 cũng đã minh chứng cho điều chị nói: Nhiều lúc đam mê xiếc đến quên ăn, quên ngủ, có đợt hăng say tập luyện để kịp đi biểu diễn nên 12 giờ đêm con cái còn lăn lóc ngoài sàn diễn cùng mẹ. Cũng may, chồng chị là người hiểu và yêu vợ, tuy không làm cùng nghề, anh thường xuyên động viên, chăm sóc con cái để chị thỏa sức đeo đuổi niềm đam mê như chị nói “đó là cái nghiệp nó đeo vào thân và chẳng dứt ra được”.

Không chỉ Mỹ Hạnh, khi nói tới những vụ tai nạn đáng nhớ tại Đoàn xiếc TPHCM, nhiều người không khỏi bùi ngùi khi nhắc về trường hợp của diễn viên Lê Hương. Năm 1989, chị tham gia biểu diễn tiết mục nhào lộn, bị quật văng gãy xương vai. Từ tai nạn đó, Lê Hương phải bỏ nghề vĩnh viễn. Hay trường hợp của NSƯT Trí Tưởng khi biểu diễn tiết mục đi trên dây cao, té xuống vỡ gót chân trái vào năm 2002, đành phải lui về làm chỉ huy đêm diễn. Ngay NSND Tâm Chính - Chủ tịch Liên chi hội Xiếc Việt Nam - cũng từng ngã từ độ cao 3m xuống đất khi tập nâng 9 tầng những chiếc ly thủy tinh chồng lên con lăn và hậu quả để lại là những vết sẹo trên mặt bà. NSƯT Kim Hạnh, người nổi tiếng với tiết mục “Đu cánh diều” cũng bị ngã gãy tay khi tập một động tác mạo hiểm trên không; NSƯT Vũ Hợp tập nhào lộn và bị gãy cổ...

Không vinh quang nào là dễ dàng, tất cả được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt, thậm chí cả mạng sống. Điều mà những nghệ sĩ xiếc đã theo đuổi, hy sinh, cống hiến là những giá trị nghệ thuật rất đáng trân trọng!

(Còn tiếp)